Trong quan niệm của cổ nhân, “chất” và “khí” là hai yếu tố nương tựa lẫn nhau mà tồn tại. Chất được hình thành khi khí dồi dào, còn khí lại phải dựa vào chất để vận hành thông suốt. Nói cách khác, khí có tác dụng bảo hộ hình thể, còn hình thể lại giúp khí được ổn định và an hòa. Bởi vậy, khi “chất” sung mãn thì khí cũng theo đó mà khai mở; khi tinh thần an định thì khí tự nhiên trở nên tĩnh tại.
Một người đạt đến trạng thái ấy sẽ không bị vinh nhục, được mất làm lay động; buồn vui cũng khó khiến tâm thần xáo trộn. Đó chính là biểu hiện của “đức”. Vì vậy, Mạnh Tử mới nhấn mạnh rằng: “cần bỏ lộc dày để chuyên tâm dưỡng khí” – ý nói con người nên buông bớt những ham muốn vật chất dư thừa để nuôi dưỡng nội khí và tinh thần bên trong.
Hình thể con người cũng giống như cây cối trong tự nhiên: có cây tùng bách vững chãi, cũng có bụi gai nhỏ bé. Mỗi loại đều có hình dáng, đặc tính và công dụng khác nhau. Từ sự khác biệt ấy mà người ta chế tác nên những vật dụng phù hợp. Con người cũng vậy, mỗi hình tướng đều đi kèm một loại khí chất riêng, cần được hiểu và điều hòa đúng cách.
Bậc quân tử lấy việc điều phục khí làm nền tảng để đạt tới đạo lý. Khí của người lương thiện không vội vàng, không hung bạo, không hỗn loạn hay nóng nảy; ngược lại, nó rộng rãi, hài hòa và có khả năng dung nạp vạn vật. Tâm lượng của họ rộng lớn như biển cả, khí và tâm hòa hợp nên có thể bao dung những điều khác biệt. Khí ấy giống như làn gió xuân ấm áp – tuy có sự cứng cỏi nhưng vẫn biết tự chế, dù ở hoàn cảnh nào cũng không làm mất đi phẩm chất thanh cao và đạo đức liêm chính.
Ngược lại, khí của kẻ tiểu nhân lại mang đặc tính trái ngược: hẹp hòi, thiếu khoan dung; nhu nhược, thiếu ý chí; đục ngầu, không thanh khiết; lệch lạc, không ngay thẳng; vội vàng, thiếu đi sự ung dung. Vì thế, chỉ cần quan sát kỹ mức độ sâu – nông của khí, cũng như trạng thái tĩnh – động của sắc diện, thì không khó để phân biệt đâu là quân tử, đâu là tiểu nhân.
Người có khí sâu lắng, thư thái, khoan dung, không nóng vội thường là người có phúc và trường thọ. Ngược lại, người khí gấp gáp, hỗn loạn, hành xử vội vàng thường phải chịu nhiều vất vả, khổ cực trong đời.
Khí không chỉ tồn tại bên trong mà còn biểu hiện ra bên ngoài, đặc biệt là trên gương mặt, qua đó có thể dự báo cát – hung. Khí tán ra thì mỏng nhẹ như lông tóc, còn khi tụ lại thì vững chắc như hạt thóc. Dù chỉ nhìn hình thể khó biết được căn nguyên, nhưng khí sắc hiện trên mặt lại có thể hé lộ phần nào họa phúc.
Chẳng hạn, nếu hơi thở nhẹ đến mức bản thân cũng khó nghe thấy, hoặc khi ngủ hoàn toàn yên tĩnh, không phát ra tiếng, thì được gọi là “quy tức” – hơi thở như rùa, tượng trưng cho tướng trường thọ. Ngược lại, nếu hơi thở mạnh, gấp thì thường là dấu hiệu của đoản mệnh. Đây cũng chính là lý do mà Mạnh Tử khuyên con người nên buông bỏ những lợi ích nhỏ nhặt để chuyên tâm dưỡng khí. Bởi nếu chỉ vì chút lợi mà nổi giận, nóng nảy, thì thật không đáng, lại còn làm tổn hại đến khí và thân.
Khí có thể nuôi dưỡng hình thể vì nó vận hành trong ngũ tạng lục phủ, đồng thời chịu ảnh hưởng từ tính cách và tâm trạng của con người – lúc thì phát tán, lúc thì thu liễm.
Trong tướng học, khí còn được quan sát thông qua biểu hiện tại Ngũ nhạc Tứ độc, và được chia thành sáu loại chính:
(1) Loại khí trong sáng, không vẩn đục, bình hòa – đây là nguồn khí tinh khiết như núi sông, tuy khó dùng lời diễn tả trọn vẹn nhưng là nền tảng tốt đẹp.
(2) Khí như mây nâng ánh trăng – gọi là khí Thanh Long, tượng trưng cho điềm lành.
(3) Khí như ánh ráng chiều phản chiếu trên mặt nước – gọi là khí Chu Tước.
(4) Khí như gió đen cuốn mây – gọi là khí Câu Trần; nếu giống cảnh cây cối hóa tro bụi thì gọi là khí Đằng Xà.
(5) Khí ngưng tụ đặc quánh như dầu mỡ – gọi là khí Bạch Hổ.
(6) Khí hỗn tạp như sương khói – gọi là khí Huyền Vũ.
Trong sáu loại khí này, chỉ có khí Thanh Long được xem là cát lợi; các loại còn lại phần nhiều mang ý nghĩa bất lợi như hao tài, kinh sợ, buồn khổ, trộm cắp, hoặc thân thể không tốt, hậu vận vẫn còn nhiều lo âu.
Tuy nhiên, nếu một người có hình cốt ngay thẳng, thì vẫn cần kiên nhẫn chờ đợi khi những khí xấu tan đi, vận tốt tự nhiên sẽ đến. Ngoài ra, việc luận đoán còn phải kết hợp với thiên phú và hoàn cảnh của từng người mới có thể chính xác.
Có những người mang tướng mạo kỳ lạ nhưng lại không đạt được phú quý, nguyên nhân thường là do bị “tạp khí” bao quanh. Điều này giống như một đỉnh núi hùng vĩ ở phía xa nhưng bị mây mù che phủ, khiến người ta khó lòng nhìn rõ. Chỉ khi có cơn gió trong lành thổi tới, xua tan lớp mây ấy, thì vẻ đẹp kỳ vĩ của ngọn núi mới hiện ra trọn vẹn, khiến người khác phải ngắm nhìn không rời mắt.
Từ đó có thể thấy, dưỡng khí không chỉ là tu dưỡng sức khỏe mà còn là quá trình rèn luyện tâm tính, tiết chế dục vọng và giữ cho nội tâm thanh tịnh. Khi khí đã thuần chính, thì hình – thần – sắc đều trở nên hài hòa, và vận mệnh cũng theo đó mà chuyển biến theo chiều hướng tốt đẹp hơn.
Để khám phá thêm nhiều kiến thức sâu sắc về nhân tướng học và văn hóa phương Đông, mời bạn truy cập Tử Vi Cổ Học.
