Theo quan niệm của người Việt xưa, số phận của mỗi con người sau khi qua đời phụ thuộc vào những việc họ đã làm khi còn sống. Người sống thiện lương có thể được đầu thai sang kiếp khác tốt đẹp hơn, còn những ai gây nhiều tội lỗi có thể bị đày xuống địa ngục, thậm chí trở thành những vong hồn lang thang, quấy nhiễu dương gian. Tuy nhiên, trong vòng luân hồi và chịu quả báo ấy, người ta tin rằng vẫn có những thời điểm đặc biệt mà các vong linh được giảm bớt hình phạt, được “xá tội” để vơi đi nỗi khổ đau. Từ niềm tin đó, tháng 7 âm lịch dần được gọi là “tháng cô hồn”, gắn với ngày Xá tội vong nhân.
Đối với nhiều gia đình Việt, việc cúng cô hồn trong tháng này không chỉ nhằm tránh bị quấy nhiễu mà còn xuất phát từ lòng nhân ái. Người sống muốn chia sẻ chút lộc thực cho những linh hồn đói khát, không nơi nương tựa, để họ ít nhất cũng có một ngày được no đủ, giảm bớt tủi khổ. Đây chính là nét đẹp giàu tính nhân văn trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt.
Dưới góc nhìn của Đạo giáo, tục cúng cô hồn có nguồn gốc từ những truyền thuyết cổ của Trung Hoa. Theo dân gian kể lại, từ ngày mùng 2 tháng 7 âm lịch, Diêm Vương bắt đầu mở Quỷ Môn Quan, và đến rằm tháng 7 thì cửa địa ngục được mở rộng để các vong hồn được trở về dương thế. Sau nửa đêm ngày 14 tháng 7, các linh hồn phải quay lại địa ngục, kết thúc khoảng thời gian “tự do” ngắn ngủi.
Chính vì vậy, trong suốt tháng 7 âm lịch, người ta tin rằng có rất nhiều quỷ đói xuất hiện trên dương gian. Để tránh bị quấy phá, đồng thời cũng là hành động bố thí, người dân thường chuẩn bị cháo loãng, gạo, muối… để cúng cho các cô hồn. Ở Trung Quốc, lễ cúng này thường diễn ra vào ngày 14 tháng 7 âm lịch, còn tại Việt Nam, phong tục này kéo dài suốt cả tháng.
Một câu chuyện khác trong Phật giáo cũng góp phần lý giải nguồn gốc của tục cúng cô hồn. Chuyện kể về A Nan – một vị đại đệ tử của Đức Phật. Một đêm nọ, khi đang ngồi thiền trong tịnh thất, ông nhìn thấy một ngạ quỷ thân hình gầy gò, cổ dài, miệng phun lửa xuất hiện. Con quỷ nói rằng chỉ ba ngày nữa, A Nan sẽ chết và bị đọa thành quỷ đói giống như nó.
Hoảng sợ, A Nan liền cầu xin cách hóa giải. Con quỷ nói rằng nếu muốn tránh khỏi số phận ấy, ông phải bố thí thức ăn cho các ngạ quỷ, đồng thời cúng dường Tam Bảo để giúp chúng được siêu thoát. A Nan sau đó đã trình bày sự việc với Đức Phật. Đức Phật liền truyền dạy một bài chú để tụng trong lễ cúng, giúp các vong linh được giải thoát và người sống được tăng thêm phúc thọ.
Từ câu chuyện này, nghi lễ cúng thí cho các vong hồn dần hình thành và phát triển. Theo thời gian, trong dân gian, nghi lễ ấy được mở rộng thành việc cúng cho tất cả các vong linh không nơi nương tựa, trở thành phong tục cúng cô hồn và gắn liền với khái niệm xá tội vong nhân – thể hiện lòng bao dung, vị tha của người sống đối với người đã khuất, dù họ từng phạm lỗi lầm khi còn tại thế.
Trong tháng 7 âm lịch, dân gian còn lưu truyền nhiều điều kiêng kỵ như không treo chuông gió đầu giường, không gọi tên nhau vào ban đêm, hạn chế chụp ảnh buổi tối… Nhiều người cũng cho rằng đây là tháng không may mắn, nên tránh những việc lớn như xây nhà, cưới hỏi. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những quan niệm này chưa có cơ sở khoa học rõ ràng. Phạm Đức Dương từng nhận định rằng con người có thể có niềm tin, nhưng không nên sa đà vào mê tín, bởi điều đó có thể khiến ta bỏ lỡ những cơ hội tốt trong cuộc sống.
Trong năm, lễ cúng cô hồn vào tháng 7 âm lịch được xem là lớn nhất và thường trùng với Lễ Vu Lan. Ngày rằm tháng 7 vì thế mang ý nghĩa kép: vừa là ngày xá tội vong nhân, vừa là dịp để con cháu tưởng nhớ công ơn cha mẹ, tổ tiên. Đây là một ngày lễ mang đậm giá trị nhân văn, thể hiện tình yêu thương và lòng biết ơn sâu sắc giữa con người với con người.
Liên quan đến Lễ Vu Lan là câu chuyện về Mục Kiền Liên – một vị cao tăng nổi tiếng hiếu thảo. Sau khi mẹ ông là bà Thanh Đề qua đời, vì lúc sinh thời bà gây nhiều nghiệp ác nên bị đọa làm ngạ quỷ, chịu cảnh đói khát khổ sở. Thương mẹ, ông mang cơm đến dâng, nhưng mỗi lần thức ăn chạm đến miệng lại hóa thành than lửa, khiến bà không thể ăn được.
Không đành lòng, Mục Kiền Liên đã cầu xin Đức Phật chỉ cách cứu mẹ. Ông được dạy rằng ngày rằm tháng 7 là thời điểm thích hợp để làm lễ cúng dường và nhờ sự trợ lực của chư tăng. Nhờ đó, ông đã cứu được mẹ thoát khỏi kiếp khổ. Từ đó, lễ Vu Lan ra đời và trở thành một trong những ngày lễ thiêng liêng, quan trọng nhất trong Phật giáo.
Để tìm hiểu thêm nhiều kiến thức tâm linh và phong tục truyền thống, bạn có thể truy cập Tử Vi Cổ Học để khám phá thêm những bài viết hữu ích.
