Trong dòng chảy giao lưu kinh tế và văn hóa suốt chiều dài lịch sử, dân tộc ta đã tiếp nhận có chọn lọc nhiều phong tục, tập quán từ Trung Hoa. Tuy nhiên, đó không phải là sự tiếp thu nguyên vẹn, mà là quá trình “gạn đục khơi trong”, chắt lọc tinh hoa để hòa nhập vào đời sống tinh thần và tâm linh, làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc. Trong số những phong tục đó, tục thờ Tam Đa là một nét tín ngưỡng tiêu biểu.
Vậy Tam đa là gì? Bắt nguồn từ đâu? Xuất xứ như thế nào và mang ý nghĩa ra sao?
Tam đa chính là ba vị thần Phúc – Lộc – Thọ, những hình tượng quen thuộc mà người Việt thường treo tranh hoặc đặt tượng trong nhà với ý nghĩa phong thủy tốt lành. Khi tìm hiểu về nguồn gốc của ba vị thần này, có hai thuyết chính được lưu truyền.
Thuyết thứ nhất xuất phát từ thời thượng cổ Trung Hoa, vào giai đoạn trị vì của Hoàng đế Nghiêu. Theo sử sách và truyền thuyết, vua Nghiêu là một bậc minh quân hiền đức, sáng suốt, có công lao to lớn đối với lịch sử Trung Hoa. Dưới triều đại của ông, đất nước thái bình, không bị chiến tranh, thiên tai hay dịch bệnh tàn phá. Nhân dân sống trong cảnh no đủ, an cư lạc nghiệp, đến mức “ngoài đường không ai nhặt của rơi, đêm ngủ không cần đóng cửa”.
Nhờ tấm lòng nhân ái và trí tuệ xuất chúng, vua Nghiêu đã mang lại một thời kỳ thịnh trị, hạnh phúc và yên bình cho muôn dân. Trong Nho giáo và văn học cổ, thời kỳ này thường được ca ngợi như một lý tưởng xã hội hoàn mỹ, trở thành niềm khát vọng của nhiều thế hệ sau.
Vào một dịp đầu năm, khi vua đi tuần du để thưởng ngoạn cảnh sắc và thăm hỏi dân tình, có một vị đại thần đến chúc rằng: “Đa phúc – sinh nhiều con trai; Đa lộc – giàu sang phú quý; Trường thọ – sống lâu muôn tuổi.”
Nghe vậy, vua Nghiêu không những không nhận mà còn thở dài nói rằng: nhiều con thì nhiều lo lắng, nhiều của cải thì thêm bận rộn, còn sống quá lâu thì phải trải qua nhiều nỗi nhọc nhằn của cuộc đời. Vì thế, ông từ chối lời chúc ấy và nhường lại cho toàn thể muôn dân.
Từ đó, trong dân gian Trung Hoa hình thành tục thờ Tam Đa – ba vị thần Phúc, Lộc, Thọ, tượng trưng cho ba điều tốt đẹp mà con người luôn mong cầu.
Thuyết thứ hai lại cho rằng Phúc – Lộc – Thọ không phải là hình tượng trừu tượng, mà là ba nhân vật có thật trong lịch sử Trung Hoa, sau khi qua đời được nhân dân tôn làm thần và thờ phụng.
Ông Phúc được đồng nhất với Quách Tử Nghi – một danh tướng và đại thần nổi tiếng thời nhà Đường (697–781). Xuất thân quý tộc, ông phục vụ qua bốn triều vua: Đường Huyền Tông, Đường Túc Tông, Đường Đại Tông và Đường Đức Tông. Ông được phong tước Phần Dương vương, lập nhiều chiến công hiển hách như dẹp loạn An Lộc Sơn – Sử Tử Minh, chống lại ngoại xâm từ Thổ Phiên.
Dù là một vị tướng tài ba, Quách Tử Nghi không phải người hiếu chiến, ông thường dùng mưu lược và ngoại giao để giảm thiểu tổn thất cho cả hai phía. Không chỉ giỏi quân sự, ông còn là bậc đại thần có tài trị quốc, góp phần ổn định chính trị và phát triển kinh tế.
Dù quyền cao chức trọng, giàu có bậc nhất, ông vẫn sống giản dị, tiết kiệm và khiêm nhường. Sử sách từng ca ngợi ông: “Công lao trùm thiên hạ mà vua không nghi ngờ, địa vị vượt muôn người mà không ai đố kỵ.”
Ông qua đời ở tuổi ngoài 80, con cháu đông đúc, nhiều người thành đạt, trở thành trụ cột quốc gia. Cuộc đời ông hội tụ đủ vinh hoa, phú quý, gia đạo viên mãn và một cái kết thanh thản. Vì vậy, nhân dân tôn ông là biểu tượng của Phúc – đại diện cho phúc đức, may mắn và sự an lành. Việc thờ ông cũng là lời nhắc nhở về đạo đức, lòng nhân ái và cách sống đáng noi theo.
Ông Lộc là vị thần tượng trưng cho tài lộc và của cải. Hình tượng ông thường gắn với con hươu – bởi trong Hán tự, “lộc” đồng âm với “hươu”, biểu trưng cho tiền tài. Những thành ngữ như “đuổi hươu” hay “tranh hươu” cũng hàm ý tranh giành lợi lộc.
Nhân vật lịch sử được cho là hóa thân của ông Lộc là Đậu Từ Quân – một vị tể tướng thời nhà Tấn. Trái ngược với Quách Tử Nghi, ông nổi tiếng tham lam, suốt đời tìm cách vơ vét của cải, bóc lột dân chúng và tích lũy tài sản bằng mọi thủ đoạn.
Dù giàu có vô kể, nhưng đến tuổi 80, ông vẫn không có cháu nối dõi. Khi lâm bệnh nặng, bị liệt giường, thân thể hoại tử, con cái cũng xa lánh, ông mới nhận ra sự vô nghĩa của của cải mà mình tích góp cả đời.
Dân gian tôn ông là thần Tài Lộc, nhưng đồng thời cũng xem ông như một lời cảnh tỉnh: tài lộc nếu không đi kèm phúc đức thì hậu quả về sau sẽ nặng nề. Trong cuộc sống, con người không thể thiếu “lộc”, nhưng nếu đánh đổi bằng đạo đức thì cái giá phải trả rất lớn. Vì vậy, việc thờ ông Lộc vừa là cầu tài, vừa là lời nhắc nhở phải biết tỉnh thức trước danh lợi.
Ông Thọ là biểu tượng của sức khỏe và tuổi thọ, được gắn với Đông Phương Sóc – một đại thần dưới triều Hán Vũ Đế. Ông nổi tiếng thông minh, uyên bác, lại có tính cách hài hước, phóng khoáng.
Ông thường dùng sự dí dỏm để can gián vua, đồng thời châm biếm thói xấu của quan lại mà vẫn không làm phật lòng hoàng đế. Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, ông là người không câu nệ tiểu tiết, sống tự nhiên, yêu đời.
Có nhiều giai thoại kể rằng ông theo Đạo giáo và áp dụng phương pháp dưỡng sinh, giữ cân bằng âm dương nên sống rất thọ. Ông được cho là sống tới 125 tuổi. Lối sống lạc quan, ít lo âu cùng tinh thần hài hước giúp ông tránh được căng thẳng – điều mà người xưa cho là bí quyết trường sinh.
Sau khi qua đời, ông được tôn làm thần Thọ, biểu tượng cho sức khỏe và sự trường tồn. Người ta thờ ông với mong muốn có sức khỏe để lao động, cống hiến, hoặc để an hưởng tuổi già và chứng kiến con cháu trưởng thành.
Trong dân gian, ba vị thần này thường được thờ chung. Ông Phúc có gương mặt hiền từ, tay bế trẻ nhỏ tượng trưng cho con cháu đề huề. Ông Lộc mặc trang phục lộng lẫy, tay cầm ngọc hoặc đứng cạnh hươu và vàng bạc, biểu trưng cho giàu sang. Ông Thọ râu tóc bạc trắng, tay cầm gậy và quả đào tiên, biểu trưng cho tuổi thọ.
Việc thờ Tam Đa thể hiện ước nguyện sâu xa của con người: một cuộc sống trọn vẹn với phúc đức, tài lộc và trường thọ. Tuy nhiên, trong thực tế, hiếm ai có thể đạt được đầy đủ cả ba điều ấy một cách viên mãn, và đó cũng chính là điều khiến Tam Đa trở thành lý tưởng sống mà con người luôn hướng tới.
Để tìm hiểu thêm nhiều kiến thức tâm linh và phong tục truyền thống, bạn có thể truy cập Tử Vi Cổ Học để khám phá thêm những bài viết hữu ích.
