Cách trung tâm Hà Nội khoảng 25km theo tuyến đê sông Hồng, có hai ngôi đền nổi tiếng thờ Đức Thánh Chử Đồng Tử cùng hai vị phu nhân. Một đền nằm tại thôn Đa Hòa (xã Bình Minh, huyện Khoái Châu, Hưng Yên), hướng ra bãi Tự Nhiên – nơi ghi dấu cuộc gặp gỡ định mệnh giữa Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung. Ngôi đền còn lại thuộc thôn Yên Vĩnh (xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu), là nơi tương truyền ba vị hóa về trời.
Dù cùng thờ một nhân vật và mang kiến trúc truyền thống, hai ngôi đền vẫn có những nét đặc trưng riêng biệt.
Kiến trúc đền Đa Hòa
Đền Đa Hòa được xây dựng trên khu đất cao, rộng gần 19.000m² với thế đất bằng phẳng, hướng chính Tây nhìn ra bãi Tự Nhiên. Tổng thể gồm 18 công trình mái ngói cổ, tượng trưng cho 18 đời vua Hùng.
Cổng chính (Ngọ môn) có ba cửa, trong đó cửa lớn chỉ mở vào dịp đại lễ, hai cửa phụ phục vụ khách thập phương trong những ngày thường và lễ hội. Bên trong là các hạng mục như sân Đại, Đại tế, Thiêu hương, cung Đệ Nhị, cung Đệ Tam và Hậu cung.
Kiến trúc nơi đây nổi bật với các chi tiết chạm khắc tinh xảo như rồng, sư tử, chim phượng… được sơn son thếp vàng rực rỡ. Tượng Đức Thánh Chử Đồng Tử và hai vị phu nhân được đúc bằng đồng, tạo nên vẻ trang nghiêm, linh thiêng.
Đền Dạ Trạch
Đền Dạ Trạch tọa lạc trong không gian thoáng đãng, gần đầm Dạ Trạch. Kết cấu gồm lầu chuông, hồ bán nguyệt và khu điện thờ chính với ba tòa nhà nối tiếp nhau.
Ngoài thờ Chử Đồng Tử và nhị vị phu nhân, trong đền còn có ban thờ Triệu Việt Vương – người từng đóng quân tại khu vực này. Tổng thể kiến trúc mang đậm nét cổ kính, tạo cảm giác linh thiêng và thanh tịnh.
Lễ hội Chử Đồng Tử
Hằng năm, từ ngày 10 đến 12 tháng 2 âm lịch, lễ hội Chử Đồng Tử được tổ chức tại đền Đa Hòa và các khu vực liên quan nhằm tưởng nhớ công lao của ba vị thánh, đồng thời tái hiện câu chuyện tình nổi tiếng giữa Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung.
Nghi lễ khai hội và rước nước
Sáng ngày khai hội (mồng 10), các bậc cao niên trong làng mặc lễ phục trang nghiêm, tiến hành dâng hương và ôn lại truyền thuyết về Đức Thánh. Sau đó là nghi lễ rước nước – một nghi thức quan trọng của lễ hội.
Đoàn rước khởi hành ra sông Hồng với đội hình long trọng: dẫn đầu là hai con rồng vàng uốn lượn theo nhịp trống, tiếp đến là đội tế nữ trong trang phục rực rỡ, cùng kiệu thánh, bát bửu, nhạc lễ và các vật phẩm dùng để lấy nước.
Đoàn thuyền ra giữa sông múc nước thiêng mang về đền để làm lễ tắm tượng. Nước được lấy phải là nước giữa dòng, do người cao niên, đức độ đại diện cho dân làng thực hiện, mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Nghi thức rước du và hoạt động lễ hội
Sau lễ rước nước là nghi thức “rước du”, đưa kiệu thánh lên thuyền rồng dạo trên sông, kết hợp với các hoạt động tế lễ, múa hát truyền thống. Dọc hai bên bờ sông, không khí lễ hội diễn ra sôi nổi với cờ quạt, chiêng trống và các đoàn biểu diễn.
Khi đoàn rước trở về, lễ dâng hương và khai hội chính thức được tổ chức. Sau đó là hàng loạt hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc như hát ca trù, quan họ, trống quân, cùng các trò chơi như đi cầu kiều, bắt vịt, đánh đu…
Lễ hội hàng tổng Mễ
Đặc biệt, lễ hội Đa Hòa còn được gọi là lễ hội “hàng tổng Mễ”, diễn ra định kỳ 3 năm một lần với sự tham gia của các làng thuộc hai xã Bình Minh và Mễ Sở.
Trong ngày hội, tám làng đồng loạt rước kiệu về đền. Mỗi đoàn rước mang theo những màn trình diễn riêng như múa rồng, múa phượng, múa sinh tiền… Khi các đoàn gặp nhau còn có nghi thức chào hỏi truyền thống rất độc đáo.
Khi tất cả kiệu đã tập trung đầy đủ, đại lễ dâng hương được tổ chức trong không khí trang nghiêm, đánh dấu cao điểm của lễ hội.
Lễ hội đền Đa Hòa – Dạ Trạch không chỉ là dịp tưởng nhớ Đức Thánh Chử Đồng Tử và hai vị phu nhân, mà còn là một sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người Việt. Qua đó, những giá trị truyền thống và câu chuyện lịch sử – huyền thoại vẫn được lưu giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ.
