Theo quan niệm dân gian, sau khi đón ông bà, tổ tiên về ăn Tết từ ngày 30 Tết (hoặc 29 Tết nếu tháng thiếu), đến ngày mùng 3 Tết, con cháu thực hiện lễ đưa các cụ trở về âm cảnh. Lễ này được gọi là lễ hóa vàng, hay còn gọi là lễ tạ năm mới, tục “cúng đưa ông bà”.
Thời điểm cúng hóa vàng
Ngày thực hiện lễ hóa vàng không cố định mà tùy thuộc vào từng gia đình. Thông thường, lễ được cử hành vào ngày mùng 3 Tết, nhưng cũng có thể tiến hành từ mùng 4 đến mùng 10 Tết. Theo GS Sử học Lê Văn Lan, mùng 3 là Tết thầy, nên các cụ được giữ lại ăn Tết với con cháu, còn mùng 4 – 5 là thời điểm tiễn các cụ về cõi vĩnh hằng.
Đại đức Thích Giác Nguyên (Nam Định) cho biết, lễ hóa vàng không chỉ mang ý nghĩa “hồi hướng” cho chư Phật, thần linh, gia tiên mà còn là dịp bày tỏ lòng biết ơn của gia chủ vì sự phù hộ, che chở trong suốt năm qua. Tùy hoàn cảnh từng gia đình, cách chuẩn bị lễ vật có thể khác nhau, nhưng mục đích chung là tỏ lòng thành kính với tổ tiên, gia thần và chư vị thánh thần.
Chuẩn bị mâm cỗ cúng hóa vàng
Mâm cỗ hóa vàng thường giống mâm cỗ các ngày Tết trước đó. Theo cuốn “Hương nhang cổ truyền Bồ Đề Tâm”, mâm lễ gồm:
- Hương, hoa tươi, quả tươi
- Trà, rượu, đèn, nến
- Trầu cau (1–3 quả còn cuống với lá trầu)
- Vàng mã, kim ngân
- Mâm cỗ mặn hoặc chay tùy gia đình
Sau khi làm xong cơm cúng, số vàng mã dùng trong ba ngày Tết được đem hóa. Lưu ý, vàng mã dành cho người mới mất phải hóa riêng; tiền vàng của gia thần hóa trước, của tổ tiên hóa sau. Theo tục xưa, vài cây mía dài được đặt tại nơi đốt, tượng trưng như đòn gánh để các linh hồn sử dụng trong cõi âm.
Khi hóa vàng xong, gia chủ vẩy vài giọt rượu lên bàn thờ để tăng tính thiêng liêng, giúp vàng mã được “tiêu” ở âm phủ. Cây mía cũng được hơ trên đống tàn vàng.
Cách thực hiện lễ hóa vàng
Địa điểm thực hiện: sân nhà hoặc góc vườn sạch sẽ.
Thời gian: khi gần hết 1 tuần hương.
Thứ tự hóa vàng: từ gia thần trước, gia tiên sau.
Trước khi hạ lễ: vái ba vái và khấn: “Gia chủ xin hóa tiền vàng, kim ngân… thỉnh vong linh gia tiên nhận chút lễ bạc, tâm thành. Kính cáo tôn thần, xin rước vong linh về âm giới.”
Lễ hóa vàng là cách để con cháu bày tỏ lòng thành, tạ ơn và tiễn đưa tổ tiên trở về cõi âm sau những ngày Tết đoàn viên.
