Trước đây, trong các dịp lễ cúng đình, cúng miếu hằng năm, ngoài phần nghi lễ trang nghiêm và các hoạt động hội hè vui chơi, người ta còn tổ chức ăn uống chung. Tùy thuộc vào quy mô của buổi lễ lớn hay nhỏ, điều kiện kinh tế của làng giàu hay nghèo, cũng như năm đó được mùa hay mất mùa mà mức độ tổ chức và lễ vật dâng cúng có sự thay đổi khác nhau.
Trong những lễ cúng lớn, người ta có thể mổ trâu hoặc bò, nhưng phổ biến nhất vẫn là mổ lợn. Đối với các lễ cúng miếu, mâm cúng thường là cỗ xôi kèm theo một chiếc đầu lợn; nếu đơn giản hơn nữa thì chỉ cần xôi và một con gà. Các loại gia cầm như vịt, ngỗng, chim ít khi được sử dụng trong cúng lễ. Gà dùng để cúng thường phải là gà trống tơ, béo khỏe, được làm sạch và luộc nguyên con, không chặt nhỏ. Trước khi luộc, người ta khéo léo uốn chỉnh đầu, cổ và cánh gà sao cho cân đối, đẹp mắt để khi bày lên mâm trông như con gà đang nằm ngay ngắn. Khi luộc cũng phải căn lửa vừa phải để thịt chín đều, da không bị nứt. Ngoài các món từ thịt gà hoặc thịt lợn, lễ vật dâng cúng còn có các loại bánh nếp gói bằng lá chuối hoặc lá dong, cùng với nhiều loại trái cây.
Cỗ ngày Tết
Ba ngày Tết là dịp để ăn uống, vui chơi, thăm hỏi và chúc tụng lẫn nhau những điều tốt đẹp. Vì vậy, dù gia đình giàu hay nghèo, ai cũng cố gắng chuẩn bị mâm cơm ngày Tết tươm tất, có thịt, có bánh mứt và trái cây. Những gia đình khá giả hơn còn chuẩn bị thêm nem, chả và các món đặc sản để dâng cúng ông bà tổ tiên, sau đó dùng để đãi khách.
Trong mâm cỗ Tết, thịt chủ yếu là thịt lợn và gia cầm, còn thịt bò, trâu, dê ít khi được sử dụng. Ở một số tỉnh miền Nam, hầu như nhà nào cũng có nồi thịt lợn kho với cá lóc hoặc cá bông lau, trứng vịt và nước dừa. Bên cạnh đó còn có món canh mướp đắng nhồi thịt để nguyên quả. Những gia đình khá giả có thể chuẩn bị thêm nem, giò lụa hoặc bì bó.
Một món ăn không thể thiếu là các loại dưa chua như dưa giá, củ kiệu, hay dưa làm từ cổ hũ dừa để ăn kèm với thịt, giúp giảm cảm giác ngấy. Trong ba ngày Tết, người Việt vẫn giữ thói quen mời khách ăn uống, dù đơn sơ hay thịnh soạn, khi khách đến nhà. Sau ngày mồng 4, bữa ăn thường nhẹ nhàng hơn, với các món như cháo gà loãng hoặc cháo cá lóc ăn nóng cùng rau ghém, chuối non thái mỏng và các loại rau thơm, giúp cân bằng lại sau những ngày ăn nhiều chất béo.
Dưa hấu cũng là món không thể thiếu trong dịp Tết. Vị ngọt mát, thanh nhẹ của dưa hấu giúp xua tan cảm giác ngấy do các món ăn nhiều dầu mỡ trong những ngày này.
Mâm cỗ trong đám tang, đám giỗ
Theo tập tục lâu đời, khi trong gia đình có tang, bên cạnh việc chuẩn bị trầu cau, thuốc lá và nước trà để tiếp khách, gia chủ thường cố gắng lo liệu một con lợn – dù lớn hay nhỏ – để làm cỗ đãi bà con, hàng xóm đến giúp đỡ, phúng viếng và hỗ trợ công việc hậu sự trong lúc gia đình đang bối rối.
Khác với người phương Tây thường kỷ niệm ngày sinh, người phương Đông lại coi trọng ngày mất và lấy đó làm ngày tưởng niệm hằng năm, gọi là giỗ. Đây là dịp để con cháu tưởng nhớ đến người đã khuất. Tùy vào điều kiện kinh tế và hoàn cảnh từng gia đình mà mâm cỗ giỗ có thể đơn giản hay cầu kỳ khác nhau.
Đối với những gia đình khó khăn, mâm cơm cúng giỗ thường giản dị, nhưng dù thế nào, gia chủ vẫn cố gắng chuẩn bị một ít thịt, cá, rau, trứng để dâng lên người đã khuất. Với những gia đình khá giả, đông con cháu, việc chuẩn bị đám giỗ có thể được lên kế hoạch từ trước đó vài tháng. Một số gia đình vẫn giữ nếp xưa, tổ chức giỗ kéo dài trong hai hoặc ba ngày, bao gồm các lễ như tiên thường, chính giỗ và hậu thường.
Để tìm hiểu thêm nhiều kiến thức tâm linh và phong tục truyền thống, bạn có thể truy cập Tử Vi Cổ Học để khám phá thêm những bài viết hữu ích.
