Tháng 7 âm lịch nói chung và rằm tháng 7 – còn gọi là Tết Trung Nguyên – là một trong những thời điểm lễ quan trọng bậc nhất của người Việt. Tháng này đã thấm sâu vào truyền thống văn hóa, in dấu trong tâm khảm của biết bao thế hệ. Vì thế, dân gian mới có câu: “Cúng cả năm không bằng rằm tháng bảy”. Đây là tháng mà con người bày tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên, với cha mẹ – cả những người còn sống lẫn đã khuất – đồng thời tích cực làm việc thiện, cầu phúc và phổ độ chúng sinh.
Nhiều người vẫn nhầm lẫn rằng lễ Vu Lan và ngày Xá tội vong nhân là một, chỉ là những tên gọi khác của rằm tháng 7. Thực ra, đây là hai lễ hoàn toàn khác nhau, dù đều bắt nguồn từ Phật giáo, đều diễn ra vào rằm tháng 7 và đều hướng đến mục đích tỏ lòng biết ơn, kính trọng tổ tiên và cha mẹ.
Sự khác biệt chính giữa hai lễ này nằm ở điển tích ra đời, cũng như phong tục, nghi thức thực hiện.
Trong dân gian, tháng cô hồn gắn liền với ngày Xá tội vong nhân – được coi là ngày Diêm Vương mở cửa Quỷ Môn Quan, để các vong hồn được trở về dương thế. Vì vậy, theo tập tục, người sống cần cúng cháo, gạo, muối, tiền vàng, quần áo… cho quỷ đói, để chúng không quấy nhiễu cuộc sống hàng ngày. Đây là một hành vi nhân văn, nhằm cứu giúp những linh hồn bơ vơ, đồng thời duy trì trật tự cho con người nơi trần thế.
Trong khi đó, lễ Vu Lan là một đại lễ quan trọng của Phật giáo, còn gọi là “Lễ Vu Bồn” hay “Lễ báo hiếu”. Truyền thuyết về lễ Vu Lan gắn liền với Bồ Tát Mục Kiền Liên. Sau khi đắc đạo và tu luyện thành công nhiều phép thần thông, Mục Kiền Liên vẫn không nguôi nỗi nhớ mẹ. Mẹ ông, bà Thanh Đề, do tích nhiều ác nghiệp khi còn sống, bị đày xuống địa ngục làm ngạ quỷ – tức quỷ đói. Khi Mục Kiền Liên dùng thiên nhãn thấy cảnh này và đem cơm xuống địa ngục dâng mẹ, bà Thanh Đề không cho các cô hồn khác ăn cùng, khiến cơm hóa thành lửa đỏ. Đau xót trước cảnh mẹ khổ cực, Mục Kiền Liên nhờ Phật chỉ cách cứu mẹ. Đức Phật dạy rằng chỉ có sự hợp lực của chư tăng vào rằm tháng 7 mới có thể giải thoát bà. Mục Kiền Liên làm theo và mẹ ông được cứu, thoát khỏi kiếp ngạ quỷ.
Trong Phật giáo, lễ Vu Lan giữ vị trí quan trọng vì thể hiện một trong “Tứ đại trọng ân”:
- Ân cha mẹ,
- Ân Tam Bảo và sư trưởng,
- Ân quốc gia xã hội,
- Ân chúng sinh vạn loài.
Ân cha mẹ được đặt lên hàng đầu. Trong đạo Phật, cha mẹ không chỉ là những người sinh thành, mà còn bao hàm ý nghĩa rộng hơn – có thể hiểu là mọi chúng sinh. Truyền thuyết kể rằng, khi còn tại thế, Đức Thích Ca Mâu Ni gặp một đống xương khô trên đường đi thuyết pháp, Người quỳ xuống bái và dạy các đệ tử rằng biết đâu kiếp trước, những con người này là cha mẹ của mình.
Ở Việt Nam, chưa rõ lễ Vu Lan xuất hiện từ khi nào, nhưng trong một số văn bản của Lê Quý Đôn đã ghi nhận ngày lễ này.
Nghi thức thực hiện hai ngày lễ cũng khác nhau. Ngày Xá tội vong nhân, người dân thường cúng chúng sinh ngay trước cửa nhà hoặc trên vỉa hè, dâng các lễ vật cho các vong hồn lang thang. Ngược lại, lễ Vu Lan, người Việt lên chùa, dâng cúng Phật, cầu phước lành cho cha mẹ và các thành viên trong gia đình, mong mọi người được bình an, may mắn.
Một nét đặc trưng của lễ Vu Lan tại nhiều ngôi chùa là nghi thức “Bông hồng cài áo”. Đây là cách tưởng nhớ các bà mẹ đã khuất và vinh danh những bà mẹ còn sống. Những ai còn mẹ sẽ được cài bông hồng đỏ, những ai mất mẹ sẽ cài bông hồng trắng. Nghi thức này nhắc nhở mỗi người phải trân trọng từng ngày tháng mẹ còn hiện diện bên mình, và luôn giữ lòng hiếu kính với mẹ.
Mặc dù cả hai lễ đều diễn ra vào rằm tháng 7, song ở miền Bắc, người dân coi trọng ngày Xá tội vong nhân hơn, trong khi lễ Vu Lan phổ biến rộng rãi ở miền Trung và miền Nam. Ngày nay, lễ Vu Lan được tổ chức với quy mô lớn, kéo dài từ đầu tháng 7 âm lịch đến hết tháng tại nhiều ngôi chùa lớn.
Dù giống hay khác, cả hai lễ đều quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt. Chúng thể hiện lòng kính trọng, biết ơn tổ tiên và cha mẹ, nhắc nhở con cháu thực hiện báo hiếu, làm việc thiện, bố thí. Ngày Xá tội vong nhân và lễ Vu Lan không chỉ là nghi lễ tôn giáo, mà còn là biểu hiện sâu sắc của văn hóa nhân văn Việt Nam, mang đậm nét đẹp đạo lý và truyền thống hiếu thảo của dân tộc.
