Từ bao đời nay, Tết cổ truyền không chỉ là dịp sum họp gia đình mà còn là thời khắc thiêng liêng gắn liền với nhiều phong tục giàu ý nghĩa tâm linh của người Việt. Trong đó, lễ tiễn Ông Táo về trời vào ngày 23 tháng Chạp và nghi thức cúng giao thừa ngoài trời là hai tập tục quan trọng, thể hiện lòng thành kính đối với thần linh, tổ tiên, đồng thời gửi gắm ước nguyện về một năm mới bình an, may mắn và hanh thông.
Phong tục đưa Ông Táo về trời
Theo phong tục cổ truyền lâu đời của người Việt, Táo quân gồm hai ông và một bà, tượng trưng cho ba “đầu rau” hay “chiếc kiềng ba chân” quen thuộc trong gian bếp của mỗi gia đình xưa. Vào ngày 23 tháng Chạp hằng năm, Táo quân sẽ rời gian bếp thân thuộc để lên chầu thiên đình, tâu trình với Thượng Đế (hay còn gọi là ông Trời) về tất cả những việc lớn nhỏ đã diễn ra trong gia đình suốt một năm qua.
Táo quân, còn được gọi là Táo Công, là vị thần trông coi và bảo hộ cho đời sống gia đình, luôn hiện diện nơi bếp lửa – trái tim của mỗi ngôi nhà. Chính vì vậy, Ngài còn được dân gian kính trọng gọi là Vua Bếp. Suốt bốn mùa, Táo quân âm thầm chứng kiến mọi sinh hoạt, vui buồn của gia đình. Bởi thế, để cầu mong một năm mới bình an, thuận lợi và nhiều may mắn, người Việt thường chuẩn bị lễ tiễn ông Táo về trời một cách trang trọng và thành kính.
Lễ vật dâng cúng Táo quân thường bao gồm ba chiếc mũ ông công (hai mũ dành cho hai Táo ông và một mũ dành cho Táo bà). Mũ của các Táo ông có hai cánh chuồn, trong khi mũ của Táo bà thì không. Những chiếc mũ này thường được trang trí tinh xảo với các gương tròn nhỏ lấp lánh cùng những sợi kim tuyến đầy màu sắc. Để đơn giản hơn, nhiều gia đình chỉ chuẩn bị tượng trưng một bộ mũ ông công (có cánh chuồn), kèm theo áo và đôi hia bằng giấy.
Màu sắc của mũ, áo và hia không cố định mà thay đổi theo ngũ hành của từng năm:
- Năm hành Kim sử dụng màu vàng
- Năm hành Mộc sử dụng màu trắng
- Năm hành Thủy sử dụng màu xanh
- Năm hành Hỏa sử dụng màu đỏ
- Năm hành Thổ sử dụng màu đen
Sau khi lễ cúng kết thúc, toàn bộ vàng mã như mũ, áo, hia cùng các thỏi vàng giấy sẽ được hóa (đốt đi) kèm theo bài vị cũ của Táo quân. Tiếp đó, gia chủ sẽ lập bài vị mới, tượng trưng cho sự khởi đầu của một năm mới.
Theo tập tục xưa, những gia đình có trẻ nhỏ thường dâng thêm một con gà luộc trong lễ cúng. Con gà này phải là gà trống tơ – vừa mới tập gáy – với ý nghĩa cầu mong Táo quân bẩm báo với Ngọc Hoàng để đứa trẻ sau này lớn lên sẽ khỏe mạnh, dũng cảm và tràn đầy sinh khí.
Bên cạnh đó, để Táo quân có phương tiện về trời, mỗi vùng miền lại có cách chuẩn bị khác nhau. Ở miền Bắc, người ta thường cúng một con cá chép sống thả trong chậu nước, với niềm tin cá chép sẽ hóa rồng đưa Táo quân về thiên đình. Sau lễ cúng, cá được phóng sinh ra sông hoặc ao hồ. Tại miền Trung, lễ vật có thêm một con ngựa giấy đầy đủ yên cương. Trong khi đó, ở miền Nam, lễ cúng giản dị hơn, chỉ cần mũ, áo và đôi hia bằng giấy là đủ.
Theo truyền thuyết dân gian, câu chuyện về Táo quân bắt nguồn từ một mối tình đầy bi thương. Xưa kia, có một cặp vợ chồng nghèo phải chia ly. Người vợ sau đó tái giá, còn người chồng cũ sống trong cảnh cơ hàn. Một ngày nọ, khi đi xin ăn, người chồng cũ vô tình gặp lại vợ và được nàng giúp đỡ. Không may, đúng lúc ấy người chồng mới trở về, sinh lòng nghi kỵ. Trong cơn uất ức, người vợ lao vào lửa tự vẫn, người chồng cũ thương xót cũng chết theo, và cuối cùng người chồng mới cũng nhảy vào lửa. Cảm động trước nghĩa tình ấy, Ngọc Hoàng đã phong cho ba người làm Táo quân – vị thần giữ bếp. Từ đó, vào ngày 23 tháng Chạp, người dân thường chuẩn bị hai mũ ông, một mũ bà cùng cá chép để tiễn Táo quân về trời, với niềm tin Ngài sẽ tâu trình những điều tốt đẹp, mang lại may mắn cho gia đình trong năm mới.
Phong tục cúng giao thừa ngoài trời
Khoảnh khắc giao thừa được xem là thời điểm thiêng liêng nhất trong năm, khi trời đất, vũ trụ, không gian và thời gian hòa quyện vào nhau. Theo quan niệm dân gian, mỗi năm đều có một vị Hành khiển chịu trách nhiệm cai quản nhân gian. Khi năm cũ kết thúc, vị thần này sẽ bàn giao công việc cho vị thần của năm mới. Chính vì vậy, người Việt thực hiện lễ cúng giao thừa ngoài trời để tiễn đưa vị thần cũ và nghênh đón vị thần mới.
Trong tín ngưỡng dân gian có 12 vị Hành khiển và 12 vị Phán quan. Phán quan là những vị thần hỗ trợ cho các Hành khiển. Mỗi vị đảm nhiệm việc cai quản hạ giới trong một năm, và cứ sau 12 năm thì chu kỳ này lại lặp lại.
- Năm Tý: Chu Vương Hành khiển, Thiên ôn hành binh chi thần, Lý Tào phán quan.
- Năm Sửu: Triệu Vương Hành khiển, Tam thập lục thương hành binh chi thần, Khúc Tào phán quan.
- Năm Dần: Ngụy Vương Hành khiển, Mộc tinh hành binh chi thần, Tiêu Tào phán quan.
- Năm Mão: Trịnh Vương Hành khiển, Thạch tinh hành binh chi thần, Liễu Tào phán quan.
- Năm Thìn: Sở Vương Hành khiển, Hỏa tinh hành binh chi thần, Biểu Tào phán quan.
- Năm Tỵ: Ngô Vương Hành khiển, Thiên hao hành binh chi thần, Hứa Tào phán quan.
- Năm Ngọ: Tần Vương Hành khiển, Thiên mao hành binh chi thần, Ngọc Tào phán quan.
- Năm Mùi: Tống Vương Hành khiển, Ngũ đạo hành binh chi thần, Lâm Tào phán quan.
- Năm Thân: Tề Vương Hành khiển, Ngũ miếu hành binh chi thần, Tống Tào phán quan.
- Năm Dậu: Lỗ Vương Hành khiển, Ngũ nhạc hành binh chi thần, Cự Tào phán quan.
- Năm Tuất: Việt Vương Hành khiển, Thiên bá hành binh chi thần, Thành Tào phán quan.
- Năm Hợi: Lưu Vương Hành khiển, Ngũ ôn hành binh chi thần, Nguyễn Tào phán quan.
Người xưa tin rằng, nếu vị Hành khiển của năm là người anh minh, chính trực, liêm khiết thì nhân gian sẽ được hưởng thái bình, mùa màng bội thu, ít thiên tai, không bệnh dịch hay chiến tranh. Ngược lại, nếu gặp vị thần kém tài, lười biếng hay tham lam thì đời sống con người sẽ gặp nhiều khó khăn, tai ương.
Trong quan niệm dân gian, thời khắc giao thừa là lúc các quan quân của năm cũ trở về trời và đoàn quan quân của năm mới hạ giới tiếp quản công việc. Khung cảnh ấy diễn ra vô cùng tất bật, vội vã, dù mắt thường không thể nhìn thấy. Thậm chí, các vị thần còn chưa kịp ăn uống gì trước khi nhận nhiệm vụ. Vì vậy, người dân chuẩn bị mâm cúng ngoài trời gồm xôi, gà, bánh trái, hoa quả – chủ yếu là đồ nguội – để kịp thời dâng lên, thể hiện lòng thành kính tiễn đưa thần cũ và nghênh đón thần mới.
Do việc bàn giao diễn ra nhanh chóng, các vị thần không thể vào trong nhà, mà chỉ chứng giám tấm lòng của gia chủ. Bởi thế, mâm lễ không cần quá cầu kỳ, chỉ cần một chén rượu, nén hương cùng sự thành tâm là đủ.
Sau khi hoàn tất lễ cúng giao thừa ngoài trời, gia chủ tiếp tục làm lễ trong nhà để cúng Thổ Công – vị thần cai quản đất đai, nhà cửa. Lễ vật dâng cúng Thổ Công thường tương tự như lễ cúng giao thừa ngoài trời.
Để tìm hiểu thêm nhiều kiến thức tâm linh và phong tục truyền thống, bạn có thể truy cập Tử Vi Cổ Học để khám phá thêm những bài viết hữu ích.
