Nghi lễ cúng Táo quân vào ngày 23 tháng Chạp là một phong tục lâu đời của người Việt. Theo quan niệm dân gian, đây là ba vị thần cai quản việc bếp núc trong mỗi gia đình, có nhiệm vụ ghi chép và tổng kết mọi việc lớn nhỏ diễn ra trong suốt một năm.
Ngày 23 tháng Chạp – ngày tiễn ông Táo về trời – được xem như dấu mốc mở đầu cho không khí Tết Nguyên Đán. Sau khi hoàn tất lễ tiễn Táo quân, các gia đình bắt đầu dọn dẹp nhà cửa, lau chùi bàn thờ tổ tiên, trang hoàng không gian sống bằng tranh ảnh, câu đối và hoa tươi để chuẩn bị đón Tết.
Theo truyền thống, Táo quân gồm hai ông và một bà, tượng trưng cho ba “đầu rau” hay chiếc kiềng ba chân trong gian bếp xưa. Vì vậy, trong lễ cúng thường chuẩn bị hai chiếc mũ có cánh chuồn dành cho hai Táo ông và một chiếc mũ không có cánh dành cho Táo bà.
Cũng theo nhà nghiên cứu Nguyễn Vũ Tuấn Anh – Giám đốc Trung tâm Lý học Đông phương, nhiều gia đình hiện nay thường gọi chung lễ cúng ngày 23 tháng Chạp là cúng ông Công, ông Táo. Tuy nhiên, thực chất đây là hai vị thần khác nhau. Ông Công là vị thần cai quản đất đai trong nhà, còn Táo quân là ba vị thần trông coi việc bếp núc.
Do đó, theo đúng phong tục, lễ cúng nên được thực hiện riêng biệt: ông Táo được cúng tại khu vực bếp, còn ông Công được cúng trên bàn thờ chính cùng với gia tiên. Việc gộp chung hai lễ này trên cùng một bàn thờ như nhiều gia đình hiện nay thực hiện là chưa hoàn toàn chính xác theo truyền thống.
Về “phương tiện” để các vị thần lên chầu trời, mỗi vùng miền lại có cách chuẩn bị khác nhau. Ở miền Bắc, người dân thường cúng cá chép sống thả trong chậu nước, tượng trưng cho hình ảnh “cá hóa rồng” đưa Táo quân về trời. Tại miền Trung, lễ vật thường là một con ngựa giấy có đủ yên cương. Còn ở miền Nam, lễ cúng đơn giản hơn, chỉ cần mũ, áo và đôi hia bằng giấy.
Ngoài những lễ vật chính, các gia đình có thể chuẩn bị thêm mâm cỗ mặn như xôi, gà luộc, chân giò, các món nấu từ nấm, măng… hoặc mâm cỗ chay với trầu cau, hoa quả, vàng mã. Tuy nhiên, theo quan điểm của nhiều người tu hành, điều quan trọng nhất vẫn là lòng thành. Lễ vật không cần quá cầu kỳ, tùy theo điều kiện từng gia đình. Việc đốt quá nhiều vàng mã, hay sắm sửa những vật phẩm xa xỉ như nhà, xe giấy… không những lãng phí mà còn không phản ánh đúng ý nghĩa hướng thiện của nghi lễ.
Vì sao phải làm trước 12 giờ trưa 23 tháng Chạp?
Theo quan niệm dân gian, vào ngày 23 tháng Chạp, Táo quân sẽ rời trần gian để lên thiên đình báo cáo với Ngọc Hoàng về mọi việc đã xảy ra trong năm qua ở mỗi gia đình. Vì vậy, người Việt thường chuẩn bị lễ tiễn ông Công, ông Táo một cách chu đáo, với mong muốn những điều tốt đẹp sẽ được trình bày, còn những điều chưa hay sẽ được giảm nhẹ.
Chính vì vậy, lễ cúng phải được tiến hành trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp – thời điểm được cho là lúc Táo quân bắt đầu lên đường về trời. Nếu cúng sau thời gian này thì được xem là đã lỡ thời điểm tiễn các vị thần đi chầu.
Trong cuộc sống hiện đại, do bận rộn công việc, nhiều gia đình linh hoạt hơn về thời gian cúng lễ. Tuy nhiên, dù thay đổi như thế nào, nghi lễ vẫn nên hoàn thành trước giờ trưa ngày 23. Tùy điều kiện, có thể cúng từ trưa hoặc tối ngày 22 tháng Chạp, hoặc vào buổi sáng sớm ngày 23.
Bên cạnh đó, tục thả cá chép ở miền Bắc vẫn được duy trì như một phần quan trọng của nghi lễ, mang ý nghĩa “phóng sinh” và tiễn Táo quân về trời. Cá sau khi cúng sẽ được thả ra sông, hồ hoặc ao. Trong khi đó, người miền Trung vẫn giữ tục cúng ngựa giấy, còn miền Nam duy trì hình thức cúng đơn giản với mũ áo, hia giấy.
Ngoài các lễ vật, nhiều gia đình còn chuẩn bị một mâm cơm truyền thống đặt lên bàn thờ để dâng cúng, thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần trước khi các ngài lên đường về trời.
