Tết Nguyên Đán (còn gọi là Tết Cả) là lễ hội lớn và quan trọng nhất trong hệ thống các lễ hội truyền thống của người Việt, đã tồn tại và gìn giữ qua hàng ngàn năm lịch sử. Đây là thời khắc chuyển giao thiêng liêng giữa năm cũ và năm mới, đánh dấu sự kết thúc của một chu kỳ vận hành của trời đất và mở ra một vòng tuần hoàn mới của vạn vật. Từ thuở “khai thiên lập địa”, Tết đã chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, với vũ trụ qua bốn mùa xuân – hạ – thu – đông, cùng niềm tin mộc mạc của người nông dân vào sự thuận hòa của thời tiết – “ơn trời mưa nắng phải thì”. Đồng thời, đây cũng là dịp để mỗi người tưởng nhớ tổ tiên, tri ân nguồn cội, gắn kết tình thân và vun đắp nghĩa tình làng xóm theo đạo lý “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”.
Trong không khí Tết, bên cạnh tranh dân gian, câu đối đỏ, hoa quả là yếu tố mang giá trị tinh thần thanh cao và thuần khiết. Ở miền Bắc, sắc hồng của hoa đào báo hiệu mùa xuân về; trong khi đó, miền Nam lại rực rỡ với sắc vàng của hoa mai. Cả hoa đào và hoa mai đều tượng trưng cho phúc lộc, may mắn trong năm mới của mỗi gia đình. Ngoài ra, người ta còn “chơi” cây quất với những chùm quả vàng sai trĩu, được đặt trang trọng trong phòng khách như biểu tượng của sự sung túc, viên mãn và hạnh phúc.
Trên bàn thờ gia tiên ngày Tết, ngoài bánh trái, không thể thiếu mâm ngũ quả. Ở miền Bắc, mâm ngũ quả thường gồm nải chuối xanh, bưởi, cam hoặc quýt, hồng, quất. Trong khi đó, ở miền Nam, người ta bày dừa xiêm, mãng cầu, đu đủ, xoài xanh và nhành sung hoặc các loại trái cây tương tự. Mâm ngũ quả tượng trưng cho lộc trời ban, thể hiện ước vọng về cuộc sống đủ đầy, sung túc và an khang.
Trong dịp Tết, người Việt có nhiều phong tục đẹp mang đậm bản sắc dân tộc như khai bút, khai canh, hái lộc, chúc Tết, du xuân, mừng thọ… Đây đều là những nét văn hóa đáng trân trọng và cần được gìn giữ, phát huy.
Tống cựu nghênh tân:
Vào những ngày cuối năm, mọi gia đình đều tiến hành dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, quét tước sân vườn, loại bỏ những thứ cũ kỹ, không còn sử dụng. Đồng thời, làng xóm cũng cùng nhau sửa sang đình chùa, nhà thờ. Mỗi người cũng chuẩn bị cho bản thân bằng việc cắt tóc, may sắm quần áo mới, lau chùi bàn ghế, đồ dùng và trang trí bàn thờ trang nghiêm.
Từ thời khắc giao thừa trở đi, các thành viên trong gia đình được nhắc nhở giữ hòa khí, không cãi vã, không nói lời thô tục. Người lớn cũng hạn chế trách mắng con trẻ, thay vào đó là thái độ vui vẻ, niềm nở, bắt tay chúc nhau những điều tốt đẹp đầu năm.
Hái lộc, xông nhà, chúc Tết, mừng tuổi:
Bước sang năm mới, ai cũng mong muốn tài lộc dồi dào, công việc hanh thông, sức khỏe dồi dào. Vì vậy, nhiều người đi hái lộc tại đình, chùa mang về như một cách cầu may. Tục xông nhà cũng rất được coi trọng: gia chủ thường chọn người hợp tuổi, “nhẹ vía” đến nhà đầu năm để mang lại may mắn. Dù có người không tin hoàn toàn, nhưng nhiều người vẫn kiêng đến nhà người khác sớm vào sáng mùng một để tránh điều không hay.
Sau giao thừa là tục mừng tuổi và chúc Tết. Con cháu chúc thọ ông bà, cha mẹ; người lớn lì xì lại cho trẻ nhỏ và cả con cháu hàng xóm, bạn bè thân thiết. Những lời chúc thường xoay quanh sức khỏe, tài lộc, bình an. Với những người gặp khó khăn trong năm cũ, người ta thường động viên bằng những câu như “tai qua nạn khỏi” hay “của đi thay người”, hướng đến điều tốt đẹp. Trong những ngày đầu năm, mọi người thường tránh nhắc đến điều xui xẻo.
Phong tục biếu quà Tết cũng thể hiện tình nghĩa sâu sắc. Học trò biếu thầy, con rể biếu cha mẹ vợ, bệnh nhân thăm thầy thuốc… Giá trị món quà không nằm ở vật chất mà ở tấm lòng. Tuy nhiên, cũng không nên quá câu nệ, tránh việc vì không có quà mà ngại ngùng không đến thăm hỏi.
Mừng thọ:
Đầu xuân cũng là dịp tổ chức lễ mừng thọ cho người cao tuổi, thường là các mốc 60, 70, 80, 90 tuổi (tính theo tuổi mụ). Đây là lúc con cháu sum họp đông đủ, cùng nhau chúc phúc và thể hiện lòng kính trọng đối với bậc cao niên.
Khai xuân, khai nghề:
Vào những ngày đầu năm, mỗi tầng lớp đều có nghi thức “khai” riêng. Người có chức vị thì khai ấn, học trò và sĩ phu khai bút, nông dân khai canh, thương nhân mở hàng lấy may. Tinh thần chung là ai cũng mong một năm mới thuận lợi, công việc suôn sẻ. Sau ngày mùng một, dù còn bận vui Tết, mọi người vẫn chọn ngày tốt để bắt đầu công việc. Riêng khai bút có thể thực hiện ngay sau giao thừa, chọn giờ đẹp để viết những dòng đầu tiên của năm mới.
Những người thợ thủ công, nếu chưa có việc làm đầu năm, cũng tự tay làm ra một sản phẩm nhỏ cho gia đình như một cách “lấy ngày”. Các chợ xuân vẫn đông vui, dù người bán chỉ bán tượng trưng, còn người mua chủ yếu đi du xuân, tận hưởng không khí đầu năm.
Sinh hoạt vui chơi ngày Tết:
Trước đây, trong các gia đình nền nếp, việc cờ bạc, rượu chè thường bị hạn chế. Tuy nhiên, trong dịp Tết, nhất là những ngày cuối năm khi cả nhà quây quần bên nồi bánh chưng, người lớn có thể cho phép con cháu vui chơi. Các trò chơi dân gian như tam cúc, cờ gánh, cờ tướng, tổ tôm… được tổ chức để tạo không khí sum vầy. Khi hết Tết (sau lễ khai hạ), những vật dụng này sẽ được cất đi hoặc hóa vàng.
Kiêng hót rác trong ba ngày Tết:
Một trong những điều kiêng kỵ ngày Tết là không quét rác đổ đi trong ba ngày đầu năm. Tục lệ này bắt nguồn từ câu chuyện trong “Sưu thần ký” về một người lái buôn tên Âu Minh. Ông được thủy thần ban cho một người hầu tên là Như Nguyên. Nhờ đó, gia đình ông trở nên giàu có. Tuy nhiên, vào ngày mùng một Tết, vì tức giận, ông đánh người hầu, khiến người này bỏ đi và biến mất vào đống rác. Từ đó, gia đình ông sa sút, nghèo khó. Chính vì vậy, người ta tin rằng việc đổ rác đầu năm sẽ làm mất tài lộc.
Những phong tục, tập quán trong dịp Tết không chỉ phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người Việt mà còn thể hiện khát vọng về một năm mới an lành, hạnh phúc và thịnh vượng.
