Nhà sử học Dương Trung Quốc từng nhận định: “Bữa cơm tất niên không phải là một nghi lễ chính thức của ngày Tết, nhưng lại là một phong tục đẹp của người Việt Nam. Đây không phải là lễ bắt buộc, vì thế có nhiều gia đình không tổ chức, nhưng nó vẫn là dịp vô cùng cần thiết để các thành viên sum họp, tưởng nhớ ông bà tổ tiên, và gặp gỡ con cháu ở xa sau một năm dài. Bữa cơm tất niên đã trở thành một nét văn hóa ăn sâu vào tâm thức người Việt, là sợi dây gắn kết bền chặt giữa các thế hệ mỗi khi Tết đến, xuân về.”
Thời gian có thể trôi qua, lớp bụi thời gian có thể phủ lên nhiều điều tưởng như nhạt nhòa trong ký ức. Thế nhưng, những giá trị văn hóa đã thấm sâu vào tiềm thức của người Việt thì vẫn luôn bền bỉ tồn tại, không bao giờ phai nhạt. Trong đó, bữa cơm tất niên chính là một minh chứng rõ ràng cho sức sống trường tồn của truyền thống dân tộc.
Bữa cơm tất niên mang trong mình ý nghĩa tinh thần sâu sắc đối với mỗi người con đất Việt mỗi khi mùa xuân về. Hương vị Tết ấm cúng lan tỏa từ mâm cơm cuối năm như đánh thức những cảm xúc thân thương, khiến tình cảm gia đình trở nên gần gũi, đong đầy hơn bao giờ hết. Không chỉ dừng lại ở giá trị sum vầy, bữa cơm tất niên còn mang nhiều tầng ý nghĩa tâm linh thiêng liêng.
Theo quan niệm truyền thống, đây là bữa cơm khép lại một năm cũ, đánh dấu thời khắc tiễn biệt những điều đã qua. Sau bữa cơm này, con người như gác lại mọi muộn phiền, bỏ qua những giận hờn, xích mích trong năm cũ để cùng nhau hướng tới một khởi đầu mới an lành hơn. Đồng thời, mâm cơm tất niên cũng gắn liền với phong tục tiễn ông Công ông Táo về trời, sau đó đón các vị thần linh trở lại để tiếp tục coi sóc việc bếp núc, gia đạo cho gia chủ.
Bên cạnh đó, đây còn là dịp để con cháu bày tỏ lòng hiếu kính đối với tổ tiên, những người đã khuất trong gia đình. Nhiều gia đình thường ra thăm mộ phần của bậc trên, thắp nén hương tưởng nhớ, hoặc chuẩn bị mâm cúng tại gia với mong muốn mời ông bà tổ tiên về cùng sum họp đón Tết với con cháu trong không khí thiêng liêng, ấm áp.
Lễ tất niên thường được tiến hành vào chiều 30 Tết, khi mọi công việc dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa đã cơ bản hoàn tất để sẵn sàng chào đón năm mới. Sau một năm bận rộn, đây là khoảng thời gian cả gia đình quây quần bên nhau, chuẩn bị mâm cỗ tất niên trong không khí vừa tất bật vừa háo hức, thiêng liêng và đầy ý nghĩa.
Mâm lễ cúng tất niên thường bao gồm nhiều lễ vật truyền thống như: hương hoa, vàng mã; đèn nến; trầu cau; rượu; bánh chưng; cùng mâm cỗ mặn với đầy đủ các món ăn ngày Tết. Tất cả được chế biến tươm tất, thơm ngon, tinh khiết và được bày biện trang trọng, thể hiện sự thành kính của gia chủ đối với tổ tiên và trời đất.
Đối với mâm cỗ Tết miền Bắc theo đúng chuẩn mực truyền thống, thường được sắp xếp theo “bốn bát, bốn đĩa”. Những mâm cỗ lớn hơn có thể là sáu bát, sáu đĩa hoặc tám bát, tám đĩa, thậm chí có những gia đình còn bày mâm cỗ nhiều tầng, thể hiện sự sung túc và đủ đầy.
Bốn bát thường gồm: bát giò heo hầm măng lưỡi lợn, bát bóng thả, bát miến, và bát mọc. Trong khi đó, bốn đĩa thường gồm: đĩa thịt gà, đĩa thịt heo, đĩa giò lụa và đĩa chả quế. Sự kết hợp này tạo nên một mâm cỗ hài hòa cả về hương vị lẫn hình thức, vừa trang trọng vừa đậm đà bản sắc truyền thống.
Tuy nhiên, tùy theo từng giai đoạn lịch sử cũng như đặc điểm văn hóa của mỗi vùng miền, mâm cỗ tất niên cũng có sự thay đổi linh hoạt để phù hợp với điều kiện sống và khẩu vị của từng gia đình.
Trước đây, mâm cỗ miền Bắc nói chung và mâm cỗ tất niên nói riêng thường rất phong phú, với sáu bát gồm: măng, bóng, mực, nấm thả, miến và mọc. Đi kèm là tám đĩa gồm: thịt gà luộc, giò lụa, chả quế, trứng muối, dưa hành, bánh chưng, lòng gà xào dứa và cá kho. Sự đầy đặn ấy không chỉ phản ánh sự khéo léo của người nội trợ mà còn thể hiện ước mong về một năm mới sung túc, đủ đầy, an khang thịnh vượng.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển của đời sống và ẩm thực, mâm cỗ tất niên cũng dần có nhiều thay đổi. Một số món ăn truyền thống dần vắng bóng do có thể thưởng thức quanh năm, thay vào đó là sự xuất hiện của những món ăn hiện đại hoặc mang dấu ấn riêng của từng gia đình như nem rán, nem chua, chân giò muối, các món nộm, thịt bò kho… Tuy có sự biến đổi theo thời gian, nhưng tinh thần sum họp, tưởng nhớ và hướng về cội nguồn trong bữa cơm tất niên vẫn luôn được gìn giữ trọn vẹn trong lòng mỗi người Việt.
